است كه اگر تكليف را انجام ندهى معذورى و كجا است كه معذور نيستى ، و آن ضابطه كلى اين است كه انجام ندادن تكليف مستند به اكتساب و اختيار خود آدمى نباشد و خودش در اين ترك وظيفه هيچ دخالتى نداشته باشد . بنا بر اين پس كسى هم كه يا به كلى از دين غافل است و يا به بعضى از معارف حقه آن جاهل است ، اگر غفلت و جهلش را علت يا بى كنيم معلوم شود خودش يا به خاطر كوتاهى و يا سوء اختيار در جهلش دخالت داشته ، چنين كسى ترك وظيفه اش مستند به خودش است و گنه كار و مسئول است و اگر بعد از ريشه يا بى معلوم شد كه جهل و غفلتش و يا ترك وظيفه اش ، به هيچ مقدارى مستند به خود او نيست ، در نتيجه ترك وظيفه را مستند به او نمىدانيم و او را گناه كارى نمىشناسيم كه به علت استكبار از حق و يا انكار حق در مخالفت و گناه تعمد ورزيده باشد ، پس هر انسانى آنچه از كارهاى خوب كه مىكند به سود خود مىكند و آنچه از كارهاى بد مىكند عليه خود مىكند ، و اما اگر آنچه را كه مىكند به عنوان كار خوب و كار بد نمىكند و از خوبى و بدى آن جاهل و يا غافل است ، آن عمل نه بسود او است و نه عليه او . از اينجا روشن مىشود كه مستضعف تهى دست است و چيزى از خوبى و بدى در دست ندارد ، چون آنچه مىكرده به عنوان كار خوب و يا كار بد نمىكرده ، در نتيجه امر او محول به خداى تعالى است تا پروردگارش با او چه معامله كند ؟ و اين معنا از ظاهر آيه شريفه : * ( « فَأُولئِكَ عَسَى اللَّه أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّه عَفُوًّا غَفُوراً » ) * ، كه بعد از آيه مورد بحث است و نيز از آيه شريفه : « وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لأَمْرِ اللَّه إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّه عَلِيمٌ حَكِيمٌ » « 1 » ، استفاده مىشود ، البته با در نظر گرفتن اينكه رحمتش بر غضبش پيشى دارد ، اميد عفو در آنان بيشتر است . * ( « فَأُولئِكَ عَسَى اللَّه أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ . . . » ) * اين طائفه هر چند كه گناهى عمدى مرتكب نشده‌اند ، چون به علت جهلى كه دچار آن هستند در آنچه كرده‌اند معذورند ، و ليكن در سابق هم گفتيم آدمى زاده همواره در بين سعادت و شقاوت خود دور مىزند و در شقاوتش همين بس كه در صدد تحصيل سعادت خود برنيايد ، در نتيجه هيچ انسانى فى نفسه بىنياز از عفو الهى نيست ، او نيازمند به اين است كه خداى عز و جل

--> ( 1 ) و جمعى ديگر كارشان واگذار به خداى تعالى و امر او است ، يا عذابشان مىكند و يا از آن در مىگذرد و خدا داناى حكيم است . « سوره توبه ، آيه 106 » .